|
|
|
|
Boekrecensie
Een samenzwering van idioten
(1963)
John Kennedy Toole
|
| Ignatius Reilly is een onsmakelijke, dikke dertiger met jagerspet, die nog bij zijn moeder woont. Hij is niet zoals de meeste mensen: hij hoeft niet zonodig aardig gevonden te worden, is ongegeneerd zelfingenomen, verafschuwt status en schaamt zich nergens voor. Het is zijn taak om mensen die anders zijn en denken dan hij op hun onwetendheid en ledigheid te wijzen. Met het boek De vertroosting van de filosofie van de Romeinse filosoof Boethius (480-525/526) onder zijn arm, baant Ignatius zich een weg door het leven. Boethius’ bekendste werk is Ignatius’ bijbel.
In De vertroosting van de filosofie beschrijft Boethius de tijd die hij als ter dood veroordeelde in een kerker doorbrengt. Hij is (onterecht) gevangen genomen wegens hoogverraad. Boethius is ontgoocheld; ooit was hij een man van aanzien, rijk, getrouwd met een wijze vrouw en vader van twee zoons die het tot consul hebben geschopt. Net als de bijbelse figuur Job is alles hem afgenomen.
In zijn diepste wanhoop wordt Boethius bezocht door Vrouwe Filosofie. Zij leert hem anders naar zijn embarmelijke situatie te kijken en langzaam knapt hij op. Vrouwe Filosofie laat Boethius ervan doordringen dat het grootste goed niet gelegen is macht, geld, roem, het huwelijk of een gezin. Nee, waar geluk is voor de rechtschapen mens gelegen in zijn eenheid met God en die eenheid ervaart de mens het meeste als hij op zichzelf is teruggeworpen.
Gewapend met dit zwaarwichtige boek, leidt Ignatius zijn leven in New Orleans. Pretenderend dat hij het boek naleeft, vereenzelvigt hij zich met de Middeleeuwse Boethius en diens verschrikkelijke lot; ‘De vertroosting van de filosofie beschrijft de beproevingen van een rechtvaardig man in een onrechtvaardige maatschappij.’ Ignatius kan zich hier helemaal in vinden; hij ziet zichzelf als uitermate rechtschapen en voelt zich gedwarsboomd door de onrechtvaardigen. Niet voor niks is het motto van het boek een citaat van Jonathan Swift: ‘When a true genius appears in the world, you may know him by this sign, that the dunces are all in confederacy against him.’
Toch is er op de rechtgeaardheid van Ignatius wel wat af te dingen; hij is vooral tegendraads. En overal op tegen; tegen rijkdom, tegen de Amerikaanse moraal, tegen ondeugd, tegen sex. Ignatius is een reactionair; ‘Vroeger was alles beter’. Waar hij wel voor warm loopt zijn cakejes, slapen en zijn overleden hond Rex.
Net als Boethius voelt Ignatius zich groot onrecht aangedaan. Zijn moeder heeft hem verplicht een baan te gaan zoeken, en dat hij als medewerker bij een spijkerbroekenfabriek en later als hotdog-verkoper ontslagen wordt (omdat hij alle hotdogs zelf opeet), betrekt hij geen moment op zichzelf. De verdorven maatschappij, de geseculariseerde, op-geld-beluste maatschappij is overal de oorzaak van.
Dit zijn maar een paar voorbeelden, maar duidelijk moge zijn dat Ignatius een clowneske representant is van Boethius. Zijn leed is niet gelegen in doodsangst, zoals bij Boethius, maar in ergernis over de oppervlakkigheid en domheid van zijn medemens.
Toch maakt Ignatius het allemaal goed. Op zijn manier treedt hij op als redder voor de slachtoffers en zwakkeren van de maatschappij. Zo zorgt hij er op ingenieuze wijze voor dat Miss Trixie, de hoogbejaarde medewerkster van Levi Jeans eindelijk met pensioen mag en haar langbeloofde kerstham krijgt en dat agent Manusco zijn baan kan behouden. Net als Boethius neemt Ignatius de rol van boodschapper van de waarheid op zich. En hij triomfeert, ondanks de samenzwering van idioten.
Ontzettend knap hoe Toole enerzijds de leer van Boethius ridiculiseert, misschien zelfs een beetje op de hak neemt, en het anderzijds inzet om kritiek te leveren op het Westerse leven in het algemeen en op het leven in New Orleans in het bijzonder.
Helaas zal deze geweldige roman geen opvolger krijgen. Toole pleegde zelfmoord voordat hij een uitgever had gevonden voor zijn boek. Uiteindelijk is het zijn moeder gelukt om de roman gepubliceerd te krijgen. Gelukkig maar…
Nieke Geschiere
21-10-2008
|
|
|
|
|
|
|
.jpg)
